دیرین تپش های عاشقانه قلبم

فیلم "چهار انگشتي" که سال 1385 به سفارش دومین جشنواره فیلم پلیس ساخته شد و جایزه بهترین کارگردانی را از آن خود کرد، پس از "سنگ کاغذ قیچی" هشتمین فیلم بلند سعید سهیلی است. قصه فيلم با دو روايت به صورت همزمان آغاز مي شود. دو جريان مستقل كه در عين استقلال، برخوردهايي با هم دارند و در نهايت كاملا با هم پيوند مي خورند. اين دو جريان همان قصه خير و شر است كه شايد قدمت آن به ابتداي خلقت و تقابل هابيل و قابيل برمي گردد و بارها و بارها با نگاه هاي مختلف به آن پرداخته شده است.

جالب اين است كه در قصه ها و فيلم هايي كه تا كنون ديده ايم بسيار بايد دقت مي كرديم كه تشخيص بدهيم كدام شخصيت و كاراكتر منفي و شر يا مثبت و خير است. در واقع در بسياري از آثار هنري خير و شر بودن كاراكترها در لايه هاي زيرين و در ابهامات و تعليقات موجود نهفته است و لذت تشخيص و شناخت كاراكترها ما را به ديدن يا خواندن ادامه اثر وامي دارد. در صورتي كه چهار انگشتي در همان ابتداي قصه فيلم، موضوع اصلي را به طرزي ناشيانه لو مي دهد و هيچ ورق پنهاني و آس برنده اي براي مخاطب ندارد. قصه اين فيلم از ابتدا تا انتها به نوعي شعور مخاطب را زير سؤال مي برد و علاوه بر ارزش گذاري بر روي شخصيت هاي موجود در آن، در مقايسه ميان خير و شر اغراق مي كند. در طول مشاهده اين فيلم، مخاطب احساس كودكي را دارد كه مادرش در تشخيص خوب و بد دست او را مي گيرد. در اين فيلم آدم خوب ها چهره هايي مهربان و لطيف دارند، قرآن مي خوانند، به ماديات اهميت نمي دهند، شهيد مي شوند و آدم بدها چهره هاي كريه و فريبنده دارند، معتاد مي شوند، قاچاق مي فروشند، اكس توليد مي كنند.

هميشه تشابه ها اتفاقي نيست. زمان چنداني از اسكار گرفتن مارتين اسكورسيزي به خاطر كارگرداني فيلم "برجا مانده" (Departed) نمي گذرد. كل پيام اين فيلم در يكي از جملات سناريوي اين فيلم خلاصه مي شود. فرانك كاستلو (جك نيكلسون) كه سركرده تبهكاران است، خطاب به بيلي كوستيگان (لئوناردو ديكاپريو) مي گويد‌: «وقتي تو سن تو بودم به من مي‌گفتند بزرگ که شدي يا پليس مي‌شي يا جاني. من مي‌گم وقتي يه تفنگ پر شده جلوي صورتته چه فرقي مي‌کنه که کدوم يکي باشي» ! در فيلم چهارانگشتي بارها يك شعار مطرح مي شود. بهرام رادان كه با اسم فؤاد در دو نقش متفاوت بازي مي كند و سكانس اول و انتهايي فيلم با تقابل اين دو نقش رقم مي خورد، دوبار اين جمله را تكرار مي كند: «كوچك كه بودم آرزو داشتم يا رئيس پليس شوم يا رئيس دزدها». درست است كه تم و موضوع اصلي داستان "چهار انگشتي"، همان تقابل هميشگي خير و شر است، اما آنچه براي بيان اين واقعيت در پيش گرفته شده است (يعني انتخاب شخصيت دزد و جاني در برابر پليس و فضاي گانگستري موجود در فيلم كه كوچكترين همخوني با فضاي جامعه ما ندارد!) دقيقا كپي برداري از فيلمي همچون آخرين شاهكار اسكورسيزي است. شايد بتوان گفت كل جذابيت اين فيلم در همين قسمت خلاصه مي شود.            

باز هم سري به فيلم هاليوودي "برجا مانده" مي زنيم. اين فيلم با قوت تمام ايده اصلي خود را به مخاطب القا مي كند. اين فيلم فراتر از فيلم‌هايي که تا کنون به وفور ساخته شده اند، به کمک آنچه تقارن آینه‌ها در برابر هم نامیده می‌شود، بي‌درنگ مسأله‌اي اجتماعي و سياسي را مطرح مي‌سازد. اين فيلم، با عوض کردن هويت‌ها، نشان دادن فساد در کار و خاطرنشان کردن شيوه يکساني که پليس و تبهکاران به کار مي‌بندند، صرفا به نقش انسان‌هاي ساده و فريب خورده نمي‌پردازد. در اين فيلم به چند پيآمد ناگوار اين امر نيز اشاره مي‌كند: پراگماتيسم ماکياولي – يعني هدف وسيله را توجيه مي كند!-، نسبي بودن اخلاق و همچنين چندين برابر شدن خشونت. در "برجا مانده"، بيننده پس از پايان فيلم هيچ تفاوتي ميان پليس و تبهكار حس نمي كند. حتي شخصيت آنها هم شبيه است. چه پليس و چه تبهكار، در هنگام حرف زدن از كلمات ركيك و زننده استفاده مي كنند. در فيلم "چهار انگشتي" نيز در اينجا يك شخصيت واحد، به نام فؤاد كه در يك خانواده بزرگ شده است و با دوستان خاصي رفت و آمد مي كند وجود دارد كه به حكايت خود اين فيلم، تنها يك دقيقه، يا يك ايستگاه باعث مي شود كه سرنوشت او از اين رو به اون رو گردد. باز هم اينجا يك كپي از فيلم "برجا مانده" را مي بينيم.